Mavsumiylikni aniqlash

Do'kon egasi iyuldagi sotuvni ko'rib xursand bo'ladi: "Yaxshi o'sdi!" Aslida iyulda sotuv har yili shunday ko'tariladi. Bu o'sish emas, mavsum. Mavsumiylik — kalendarga bog'liq, har yili takrorlanadigan talab to'lqini. Uni aniqlamasdan na prognoz, na buyurtma to'g'ri chiqadi: cho'qqidan oldin tovar yetmaydi, pasayishdan oldin esa ortiqcha yig'ib qo'yiladi.

Nega bir yil yetmaydi

Bir yillik ma'lumotda mavsumni bir martalik hodisadan ajratib bo'lmaydi. Yirik tender, aksiya, tovar tugab qolgan oy yoki yangi kanal ochilishi ham "to'lqin" ko'rinishini beradi. Shuning uchun kamida ikki, yaxshisi uch yillik ma'lumotni oylar yoki choraklar bo'yicha yonma-yon qo'ying. Bir xil davrlarda cho'qqi va pasayish takrorlansa, mavsum bor.

Mavsumiy koeffitsiyentni hisoblash

Uch qadam. Birinchi: har yil uchun davrning o'rtacha sotuvini toping. Ikkinchi: har davr sotuvini shu yilning o'rtachasiga bo'ling. Uchinchi: bir xil davrning koeffitsiyentlarini yillar bo'yicha o'rtachalang.

Misol uchun salqin ichimliklar ulgurji savdosi, choraklar bo'yicha (ming dona, misolni qisqa qilish uchun oylar o'rniga choraklar olindi):

• 1-yil: 210, 320, 480, 190. O'rtacha 300.
• 2-yil: 230, 350, 530, 220. O'rtacha 332,5.
• 3-yil: 250, 380, 570, 240. O'rtacha 360.

Koeffitsiyentlar, masalan 1-yil uchun: 210 ÷ 300 = 0,70; 320 ÷ 300 ≈ 1,07; 480 ÷ 300 = 1,60; 190 ÷ 300 ≈ 0,63. Uch yil bo'yicha o'rtachasi: 1-chorak 0,70, 2-chorak 1,06, 3-chorak 1,59, 4-chorak 0,65. Yig'indi 4,00, ya'ni to'rt chorak o'rtachasi 1.

Excel'da jadval qulay: qatorlarda yillar, ustunlarda choraklar yoki oylar. Koeffitsiyent formulasi: B2 / AVERAGE($B2:$E2), pastga va yonga tortiladi, so'ng har ustun bo'yicha AVERAGE olinadi. Ajratuvchi belgi (vergul yoki nuqtali vergul) Excel sozlamasiga bog'liq. Oylik hisob ham xuddi shunday, faqat 12 ustun bo'ladi.

Natijani o'qish oson: 3-chorakda sotuv yillik o'rtachadan 59 foiz yuqori, 4-chorakda 35 foiz past. Yillik o'sish (300 → 332,5 → 360) esa mavsumdan alohida, chunki har yilni o'z o'rtachasiga bo'ldik.

Haqiqiy mavsumni tasodifdan ajratish uchun yillar orasidagi tarqalishga qarang. 3-chorak koeffitsiyenti 1,60, 1,59 va 1,58 bo'ldi: deyarli bir xil, demak mavsum haqiqiy. Agar 1,9, 1,1 va 1,4 chiqsa, takrorlanuvchi to'lqin yo'q.

Prognozga qo'llash

Kelgusi yil uchun jami 1 540 ming dona kutilsa, chorak o'rtachasi 385. Prognoz: 385 × 0,70 ≈ 270, 385 × 1,06 ≈ 408, 385 × 1,59 ≈ 612, 385 × 0,65 ≈ 250. Yig'indi 1 540.

Teskari amal ham foydali: koeffitsiyentga bo'lib, mavsumni olib tashlash mumkin. 3-yil 4-chorak 240 ÷ 0,65 ≈ 369 va 3-chorak 570 ÷ 1,59 ≈ 358. Demak, "sust" to'rtinchi chorakda talab aslida pasaymagan. Mavsumdan tozalangan qatorda harakatlanuvchi o'rtacha ishlaydi, so'ng natija yana koeffitsiyentga ko'paytiriladi.

Aniqlikka nima xalaqit beradi

• Ro'za va hayit sanalari har yili taxminan 10-11 kun oldinga suriladi, shuning uchun oylik hisobda to'lqin yildan-yilga siljiydi. Navro'z, 8-mart, Yangi yil va 1-sentabr esa qat'iy sanalar.
• Tovar tugab qolgan oy "past mavsum" bo'lib ko'rinadi, aslida u yetishmovchilik.
• Aksiya sun'iy cho'qqi yaratadi: uni belgilab qo'ying.
• Narx, assortiment yoki sotuv kanali o'zgarsa, eski yillar bilan solishtirish buziladi.

Ombor uchun nimani anglatadi

Mavsumiylik zaxiradan tashqari joyga va inventarizatsiya vaqtiga ham ta'sir qiladi. Cho'qqi o'rtasida sanash noqulay: harakat ko'p, xato ko'p. Cho'qqidan oldin qoldiqni tekshirib olgan ma'qul, shunda buyurtmalar aniq raqamga tayanadi. Cho'qqidan keyin esa sanoq nima yo'qolgani va qanday tezlikda aylangani haqida to'liq tasavvur beradi.

Xulosa

Mavsumiylik ikki-uch yillik ma'lumotni oddiy bo'lish orqali topiladi va keyin prognozni, buyurtmani hamda sanoq jadvalini belgilaydi. CountLab ABC/XYZ tahlilida mavsumiy tovarlarni ajratib ko'rsatadi va siklik sanoq rejasini cho'qqilarga moslab tuzishga yordam beradi.