Kamomad foizini hisoblash: qiymat va miqdor

Ikki omborni solishtirish kerak: birida kamomad 4,5 mln so'm, ikkinchisida 3 mln. Birinchisi yomonroqmi? Bilmaymiz, chunki ular turli hajmda ishlaydi. So'mdagi kamomad hajmga bog'liq, solishtirish uchun esa nisbat kerak. Kamomad foizi = yo'qotilgan qiymat ÷ baza × 100. Asosiy savol bitta: baza sifatida nimani olamiz?

Formula va bazani tanlash

Eng ko'p ishlatiladigan ikki baza bor.

• Sotuvga nisbatan: kamomad ÷ davr sotuvi × 100. U yo'qotish aylanmaning qanchasini yeb ketayotganini ko'rsatadi.
• O'rtacha zaxiraga nisbatan: kamomad ÷ o'rtacha zaxira × 100. U omborda yotgan tovar qanchalik yaxshi saqlanayotganini aylanmadan mustaqil ko'rsatadi.

Muhim shart: hamma summa bir xil narxda, ya'ni tannarxda bo'lsin. Kamomad tannarxda, sotuv esa chakana narxda berilsa, foiz noto'g'ri chiqadi.

Misol (bir yil, mln so'm, tannarxda). Toshkent ombori: sotuv 900, o'rtacha zaxira 300, kamomad 4,5. Viloyat ombori: sotuv 300, o'rtacha zaxira 150, kamomad 3,0.

• Toshkent: 4,5 ÷ 900 = 0,5 foiz sotuvdan, 4,5 ÷ 300 = 1,5 foiz zaxiradan.
• Viloyat: 3,0 ÷ 300 = 1,0 foiz sotuvdan, 3,0 ÷ 150 = 2,0 foiz zaxiradan.

So'mda Toshkent yomon ko'rinadi, foizda esa viloyat ombori ikki baravar yomon. Qaysi bazani tanlasangiz, uni hujjatda yozing va o'zgartirmang.

Qiymat va miqdor

Foizni dona va so'm bo'yicha alohida hisoblang. Bir omborda 20 000 dona tovar, qiymati 400 mln so'm. Kamomad 300 dona, 10 mln so'm. Miqdor bo'yicha 300 ÷ 20 000 = 1,5 foiz, qiymat bo'yicha 10 ÷ 400 = 2,5 foiz.

Qiymat foizi yuqori bo'lsa, yo'qolgan tovar o'rtachadan qimmat. Tekshirib ko'ring: ombordagi o'rtacha tannarx 400 mln ÷ 20 000 = 20 000 so'm, yo'qolgan bir donaniki 10 mln ÷ 300 ≈ 33 333 so'm, ya'ni 1,67 baravar qimmat. Demak, muammo qimmat pozitsiyalarda. Teskari holda, miqdor foizi yuqori bo'lsa, arzon va mayda tovar ko'p yo'qolyapti.

Umumiy foiz guruhlar orasidagi farqni ham yashiradi. Faraz qilaylik, boshqa omborda A guruhidagi 250 mln so'mlik zaxirada kamomad 0,4 foiz (1,0 mln), C guruhidagi 30 mln so'mlik zaxirada esa 2 foiz (0,6 mln). C da foiz besh baravar yuqori, lekin so'mda A ko'proq yo'qotmoqda. Foizni ABC guruhlari bo'yicha ham ko'ring va ustuvorlikni so'm bilan birga belgilang.

Sof va yalpi kamomad

Sanoqda faqat kamomad emas, ortiqcha ham chiqadi. Yuqoridagi omborda kamomad 10 mln, ortiqcha 3,5 mln so'm bo'lsin.

• Sof yo'qotish: 10 − 3,5 = 6,5 mln, bu zaxiraning 6,5 ÷ 400 ≈ 1,6 foizi. U pul ko'rinishidagi haqiqiy zararni ko'rsatadi.
• Yalpi: 10 + 3,5 = 13,5 mln, zaxiraning 3,4 foizi. U hisob tartibining sifatini ko'rsatadi, chunki ortiqcha ham xato (masalan, o'xshash tovar almashib ketgan).

Ikkalasini birga ko'rsating. Faqat sof raqam tinch ko'rinadi, aslida esa hisobda tartibsizlik katta bo'lishi mumkin.

Davrni bir xil qiling

Choraklik kamomadni yillik sotuvga bo'lsangiz, foiz to'rt baravar kam chiqadi. Misol: chorakda kamomad 2,5 mln, yillik sotuv 900 mln, chorak sotuvi 225 mln. To'g'ri hisob: 2,5 ÷ 225 ≈ 1,1 foiz. Noto'g'ri: 2,5 ÷ 900 ≈ 0,3 foiz. Kamomad va baza bir davrga tegishli bo'lsin. Oy, chorak va yil raqamlarini bevosita solishtirmang: choraklik 2,5 mln oyiga 0,83 mln, yiliga taxminan 10 mln.

Excel'da va "qancha yaxshi" savoli

Bitta varaqda ustunlar: davr, sotuv (tannarxda), o'rtacha zaxira, kamomad, ortiqcha. Foizlar: kamomad ÷ sotuv, kamomad ÷ zaxira, (kamomad − ortiqcha) ÷ zaxira.

"Necha foiz yaxshi?" degan savolning universal javobi yo'q. Tashqi me'yorlar boshqa tovar turi va boshqa hisob usuli uchun bo'lishi mumkin, shuning uchun o'z omboringiz tarixi va o'xshash omborlar bilan solishtiring. Tez buziladigan, mayda va qimmat tovarlarga alohida chegara qo'yish ma'qul.

Xulosa

Kamomad foizi so'mdagi raqamni solishtirsa bo'ladigan ko'rsatkichga aylantiradi, ammo faqat baza va davr aniq bo'lsa. CountLab inventarizatsiya natijalaridan sof va yalpi kamomadni toifalar va zonalar kesimida hisoblab, boshqaruv hisobotida ko'rsatadi.